20. АҚШ нарығындағы қысқа позициямен сату туралы не білу керек?

Акция бағасының төмен болуы өздігінен жоғары кірістілікті білдірмейтінін түсіндік. Ал инвестор акция бағасы төмендейді деп күтсе, не істей алады? Бағаның төмендеуінен пайда табуға мүмкіндік беретін тәсілдердің бірі — қысқа сату, яғни шорт-сату. Бүгін оның қалай жұмыс істейтінін және қандай тәуекелдермен байланысты екенін қарастырамыз.

Қысқа позициямен сату дегеніміз не?

Акциялар саудасынан пайда табудың дәстүрлі тәсілі — «арзан сатып алып, қымбатқа сату», бірақ инвесторлар қысқа позиция ашқысы келгенде кері тәртіппен әрекет етеді. Инвесторлар акция бағасы төмендейді деп сенген кезде қысқа позициямен сатады, және бұл тек тәжірибелі трейдерлер мен инвесторлар ғана қолдануы тиіс күрделі стратегия болып табылады. Жалпы алғанда, қысқа позициямен сату — бұл брокерден қарызға алынған акцияларды сату; мұндағы мақсат — акция бағасы төмендеген кезде қарызды қайтару үшін оларды арзанырақ бағамен қайта сатып алу.

Мұндай стратегияны қолданатын инвесторларды биржалық терминологияда шорт-селлер (ағылш. short seller) деп те атайды.

Қарапайым мысалды қарастырайық:

Инвестор Apple Inc. (AAPL) акциялары 200 доллар көлемінде асыра бағаланған және олардың бағасы төмендейді деп есептейді делік. Бұл жағдайда инвестор өз брокерінен Apple компаниясының 10 акциясын қарызға алып, оларды ағымдағы нарықтық бағамен 200 доллардан сата алады. Егер акция бағасы 150 долларға дейін төмендесе, инвестор осы 10 акцияны сол бағамен қайта сатып алып, қарызға алынған акцияларды брокеріне қайтара алады және 500 доллар (2 000 доллар - 1 500 доллар) таза пайда табады. Алайда, егер Apple акцияларының бағасы 250 долларға дейін өссе, инвестор 500 доллар (2 000 доллар - 2 500 доллар) жоғалтады.

Қысқа позициямен сату тәуекелдері

Егер сатушы бағаның бағыты туралы қате болжам жасаса, қысқа позициямен сату өте қымбатқа түсуі мүмкін. Төменде инвесторлар сақ болуы тиіс қысқа позициямен сатудың кейбір тәуекелдері келтірілген:

Шектеусіз ықтимал шығындар. Инвесторлар акциялар бойынша ұзын позиция ашқанда, олардың шығыны салған қаражатының 100%-ымен ғана шектеледі. Алайда, инвесторлар акцияны қысқа позициямен сатқанда, акция бағасы тоқтаусыз өсе беруі мүмкін, яғни қарызға алынған акцияларды қайтару үшін төлеуге тура келетін соманың жоғарғы шегі болмайды.

Неғұрлым жоғары сауда шығындары. Қысқа позициямен сату стандартты акциялар саудасына қарағанда көбірек шығындарды талап етеді. Сауда комиссияларынан бөлек, қысқа позиция ашқан инвестор қарыз алу құны мен пайыздарды ескеруі қажет, сонымен қатар кейбір жағдайларда олар брокерге дивидендтер немесе акциялардың сплиті үшін өтемақы төлеуге мәжбүр болады.

Қысқа позицияларды жабу раллиі. Қысқа позицияларды жабу — бұл инвестордың қор нарығындағы қысқа позициясын жабу үшін бағалы қағаздарды сатып алу процесі. Мұндай ралли кезінде белгілі бір акцияны шорт жасаған инвесторлар акция бағасы түсудің орнына өсіп жатқандықтан, оны қайта сатып алып, позицияларын тезірек жабуға асығады. Бұл сауда белсенділігі акция бағасын одан әрі көтеріп, басқа да қысқа позиция ашқан инвесторды баға тіпті шарықтап кетпес бұрын өз позицияларын тез арада жабуға итермелейді.

Шорт-сквиз. Шорт-сквиз көптеген инвесторлар акцияның құлдырауына бәс тіккенде, бірақ оның орнына акция бағасы күрт өсіп кеткен кезде орын алады. Бұл өсім қысқа позиция ашқан инвесторды өз позицияларынан шығуға мәжбүрлейді, ал ол үшін акцияны сатып алу қажет. Қысқа позиция ашқан инвестор тарапынан сатып алуға түскен тапсырыстар ағыны акцияға деген сұранысты күрт арттырып, оның бағасын одан әрі жоғарылатады. Инвесторлар позицияларын жабуға асыққандықтан, бұл цикл оларды қысқа саудадан іс жүзінде «қысып шығарады».

Қысқа позициямен сатудың артықшылықтары:

Несиелік иін (Леверидж). Инвесторлар маржиналдық сауданы пайдалана отырып, саудаланатын акциялардың жалпы құнының белгілі бір пайызын ғана салып қысқа позициямен сата алатындықтан, бұл азырақ бастапқы инвестициямен көбірек пайда табуға мүмкіндік береді.

Пайда табудың көбірек мүмкіндіктері. Инвесторлар акциялар бағасының өсуінен ғана емес, сонымен қатар олардың құлдырауынан да табыс таба алады.

Хеджирлеу. Тәжірибелірек инвесторлар кейде басқа инвестициялардың тәуекелін өтеу үшін қысқа позициямен сатуды қысқа мерзімді хеджирлеу тактикасы ретінде пайдаланады.

АҚШ-та қысқа позициямен сатудың қандай шектеулері бар?

1929 жылғы Ұлы тоқыраудан бері қысқа позициямен сату нарықтың құлдырауына кінәлі деп танылып, өткен кездерде бүкіл әлем бойынша оған бірнеше рет уақытша тыйым салынған. Жақында ғана, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегінде АҚШ-та қысқа позициямен сатуға уақытша тыйымдар мен шектеулер енгізілді.

Америка Құрама Штаттарында SEC (Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы) агрессивті қысқа позициямен сатуды шектеу және акциялармен манипуляция жасау мен құбылмалылықтың алдын алу мақсатында «аптик ережесін» әзірледі. Бұл ереже қысқа позициямен сатуды акцияның ең соңғы мәмілесімен салыстырғанда баға өскенде ғана жүзеге асыруға рұқсат береді. Мысалы, егер соңғы мәміле 22,68 доллар бағасымен жасалса, қысқа позициямен сату келесі сұраныс бағасы кемінде 22,69 доллар болған жағдайда ғана орындалуы мүмкін.

Алайда, жылдар бойы жүргізілген бірнеше зерттеулер аю нарығында аптик ережесі ешқандай қосымша жеңілдік әкелмейтінін көрсетті. Сондықтан SEC 2007 жылы бастапқы ережені жойды, бірақ 2010 жылы балама ережені бекітті. Балама аптик ережесі ұзын позициядағы инвесторларға агрессивті қысқа сауда басталмай тұрып, акцияларын сатып үлгеруге мүмкіндік береді және бұл ереже акция бағасы бір күн ішінде кемінде 10%-ға төмендеген кезде іске қосылады.

Мысалы, Apple акциялары алдыңғы сауда күнінде 100 доллар деңгейінде жабылып, қазір 90 доллардан саудаланып жатыр делік. 90 долларлық баға алдыңғы сауда күнінің жабылу бағасы 100 доллардан 10%-ға төмен, сондықтан балама аптик ережесі іске қосылады. Бұл дегеніміз, акция бағасы 90,01 доллар немесе одан жоғары болмаса, қысқа позициямен сату жүзеге асырылмайды.

Күшіне енуі үшін 10% төмендеуді талап ете отырып, аптик ережесі акциялардың өтімділігі мен баға белгілеу тиімділігіне ықпал ететін заңды қысқа позициямен сатудың белгілі бір шектеулі деңгейіне рұқсат береді. Сонымен қатар, ол манипуляциялық сипатқа ие болуы мүмкін және нарықтың құбылмалылығын арттыратын қысқа сауда-саттықты әлі де шектейді.

Қысқа позициямен сату үшін ең қолайлы уақыт қашан?

Қысқа позициямен сату — бұл көптеген инвесторлар қолданатын стратегия емес, өйткені көбінесе уақыт өте келе АҚШ акцияларының бағасы өседі деп күтіледі. Ұзақ мерзімді перспективада қор нарығы, тіпті акциялар айтарлықтай құлдырайтын аю нарықтарымен кейде үзіліп тұрса да, өсу үрдісіне ие. Сондықтан акцияларды сатып алу қысқа позициямен сатуға қарағанда тәуекелі азырақ, және қысқа позициямен сату тек белгілі бір жағдайларда ғана мағыналы болуы мүмкін. Мұнда қысқа позициямен сату табысты болуы мүмкін үш жағдайдың мысалы келтірілген:

Нарықта аю тренді болған кезде. Нарық күрт құлдыраған кезде қысқа позициямен сату ең көп пайда әкеледі. Мысалы, 2008–2009 жылдардағы жаһандық дағдарыс кезінде қысқа позиция ашқан инвестор орасан зор пайда тапты.

Фундаменталды көрсеткіштер нашарлаған кезде. Макроэкономикалық және микроэкономикалық фундаменталды көрсеткіштер әлсіреуі мүмкін, ал нашарлап жатқан деректер экономикалық өсудің ықтимал баяулауын және нарықтағы аю көңіл-күйін көрсетуі мүмкін.

Техникалық индикаторлар аю трендін болжаған кезде. Трендтік талдау — бұл өткен деректер негізінде акцияның болашақ қозғалысын болжауға тырысатын техникалық талдаудың бір аспектісі. Егер нарықтық болжам аю трендін көрсетсе, акциялар бағасы төмендейді. Сондықтан бұл қысқа позициямен сатушы үшін өзінің инвестициялық стратегиясын бастауға ең жақсы уақыт болуы мүмкін.

Қысқаша қорытынды

• Қысқа позициямен сату — бұл акция бағасының өсуінен емес, керісінше оның төмендеуінен пайда табуға бағытталған инвестициялық стратегия.
• Қысқа позициямен сату қарызға алынған акцияларды сатуды қамтиды; мұндағы мақсат — қарызды қайтару үшін акция бағасы төмендеген кезде оларды арзанырақ бағамен қайта сатып алу.
• Қысқа позициямен сату дәстүрлі акцияларды сатып алуға қарағанда көбірек тәуекелдерге ие, өйткені бастапқы инвестицияның 100%-нан әлдеқайда көп қаражат жоғалту қаупі бар.
• Қысқа позициямен сату инвесторларға саудаланатын акциялардың жалпы құнының белгілі бір пайызын ғана салуға мүмкіндік береді, сондықтан олар азырақ инвестициямен көбірек пайда таба алады.
• Балама аптик ережесі SEC тарапынан агрессивті қысқа позициямен сатуды шектеу үшін әзірленген; ол ұзын позициядағы инвесторларға баға одан әрі құлдырамай тұрып нарықтан шығуға мүмкіндік береді және ереже акция бағасы бір күнде кемінде 10%-ға төмендеген кезде іске қосылады.
• Қысқа позициямен сату тек белгілі бір жағдайларда ғана мағыналы болуы мүмкін, мысалы, аю нарығы кезінде, фундаменталды көрсеткіштер нашарлағанда, нарықтар аю трендін болжағанда немесе компания қаржылық қиындықтарға тап болған кезде.

Қысқа позициямен сату акция бағасының төмендеуінен пайда табуға мүмкіндік береді, бірақ оның өзіндік тәуекелдері бар. Ал акциялар бойынша сауда-саттық тоқтатылса немесе компания листингтен шығарылса, не болады? Мұны келесі сабақта қарастырамыз.