5. Акция опциондарын қалай орындауға болады?

Біз опционның негізгі элементтерін, оның құнына әсер ететін факторларды және опцион бағасының қалыптасуын қарастырдық. Енді теориядан практикалық қолдануға көшейік: сатып алушы опцион бойынша өз құқығын пайдалануды шешкен кезде не болады және қандай жағдайда опционды орындау экономикалық тұрғыдан орынды болуы мүмкін?

Орындау дегеніміз не?

Опциондық келісімшарт инвесторға базалық акцияларды белгілі бір жағдайларда алдын ала белгіленген орындау бағасымен сатып алу немесе сату құқығын береді. Егер опцион иесі бұл құқықты пайдаланғысы келмесе, ол позицияны жабуы немесе опционның экспирациясына дейін ұстап тұруы мүмкін.

Инвестор опцион бойынша өз құқығын пайдалануға шешім қабылдаған кезде, бұл процесс опционды орындау деп аталады. Опционды орындау колл-опцион бойынша базалық акцияларды орындау бағасымен сатып алу немесе пут-опцион бойынша оларды орындау бағасымен сату құқығын пайдалануды білдіреді.

Опционды орындамас бұрын, қандай опционға иелік ететініңізді, оның орындау шарттарын және оны орындаудың ықтимал экономикалық салдарын түсіну маңызды.

· Колл-опциондарды орындау

Колл-опционды орындау базалық активті орындау бағасымен сатып алу құқығын пайдалануға мүмкіндік береді. Егер колл-опцион ақшада (ITM) болса, яғни базалық активтің нарықтық бағасы орындау бағасынан жоғары болса, оны орындаудың ішкі экономикалық құны болуы мүмкін.

Мысалы, орындау бағасы 90 АҚШ доллары, ал акцияның нарықтық бағасы 100 АҚШ доллары болса, колл-опционның ішкі құны 10 АҚШ долларын құрайды. Бұл жағдайда опцион иесі акцияны 90 АҚШ долларынан сатып ала алады. Алайда бұл 10 АҚШ доллары таза пайда болып саналмайды, өйткені опционды сатып алу үшін төленген сыйлықақыны және басқа да шығындарды есепке алу қажет.

Сондай-ақ опционның ақшада (ITM) болуы оны автоматты түрде орындау керек дегенді білдірмейді. Әсіресе америкалық типтегі опционды мерзімінен бұрын орындаған кезде, қалған уақыттық құннан айырылу мүмкіндігін ескеру қажет.

· Пут-опциондарды орындау

Пут-опционды орындау базалық активті орындау бағасымен сату құқығын пайдалануға мүмкіндік береді. Егер пут-опцион ақшада (ITM) болса, яғни базалық активтің нарықтық бағасы орындау бағасынан төмен болса, оны орындаудың экономикалық мәні болуы мүмкін.

Мысалы, орындау бағасы 120 АҚШ доллары, ал акцияның нарықтық бағасы 100 АҚШ доллары болса, пут-опционның ішкі құны 20 АҚШ долларын құрайды. Акцияны ұстап отырған инвестор пут-опционды орындау арқылы оны 120 АҚШ долларынан сата алады.

Егер опцион экспирацияға дейін орындалмаса және экспирация кезінде оның ішкі құны болмаса, ол әдетте құнсыз аяқталады. Бұл жағдайда сатып алушы опцион үшін төлеген сыйлықақысын және тиісті комиссиялар мен алымдарды қайтарып ала алмайды.

Инвесторлар опциондарды қашан орындауы керек?

Америкалық типтегі опцион иесі опционды экспирацияға дейін кез келген уақытта орындау құқығына ие. Еуропалық типтегі опционды тек экспирация күні орындауға болады.

Көптеген опциондар экспирация кезінде ақшадан тыс (OTM) күйде аяқталып, әдетте құнсыз болады. Сондықтан мұндай опциондарды орындаудың экономикалық мәні жоқ.

Алайда опционның ақшада (ITM) болуы да оны міндетті түрде орындау керек дегенді білдірмейді. Әсіресе америкалық типтегі опционды мерзімінен бұрын орындаған кезде оның қалған уақыттық құнын және басқа да шығындарды ескеру қажет.

Опционды орындаудың экономикалық мәні болуы мүмкін бірнеше жағдай бар:

· Колл-опцион ақшада болғанда

Егер колл-опцион ақшада (ITM) болса, яғни орындау бағасы базалық активтің ағымдағы нарықтық бағасынан төмен болса, оны орындау экономикалық тұрғыдан қарастырылуы мүмкін.

Мысалы, орындау бағасы 90 АҚШ доллары, ал нарықтық баға 100 АҚШ доллары болса, колл-опционның ішкі құны 10 АҚШ долларын құрайды. Опционды орындау арқылы инвестор акцияларды 90 АҚШ долларынан сатып ала алады.

Алайда опционды мерзімінен бұрын орындау кезінде қалған уақыттық құнды жоғалтуы мүмкін екенін ескеру қажет.

· Қысқа позицияны хеджирлеу үшін

Нарық өсіп жатқан кезде акция бойынша қысқа позицияны қорғау үшін колл-опционды пайдалануға болады. Қысқа позиция инвестордың акцияларды қарызға алып, оларды кейінірек төмен бағамен сатып алу үмітімен сатуы арқылы қалыптасады.

Егер акция бағасы өссе, қысқа позиция бойынша шығын ұлғаюы мүмкін. Мұндай жағдайда инвесторда тиісті колл-опцион болса, оны орындау нәтижесінде алынған акцияларды қысқа позицияны жабу үшін пайдалануға болады.

Бұл тәсіл шығындарды толық жоймайды, бірақ колл-опционның орындау бағасы қысқа позицияны жабуға қолданылатын баға деңгейін белгілеуге көмектесуі мүмкін.

· Дивидендтер төленуі күтілгенде

Колл-опционды мерзімінен бұрын орындаудың тағы бір ықтимал себебі — базалық акция бойынша ірі дивидендтің жақын арада төленуі.

Егер күтілетін дивидендтің мөлшері опционның қалған уақыттық құнын және оны орындауға байланысты тиісті шығындарды өтеуге жеткілікті болса, колл-опционды дивидендтің бұрынғы күніне дейін орындаудың экономикалық мәні болуы мүмкін.

Бұл жағдайда инвестор акцияларды иеленіп, дивиденд алуға құқылы болады. Алайда мерзімінен бұрын орындау туралы шешім қабылдамас бұрын қалған уақыттық құнды, дивиденд мөлшерін және басқа да шығындарды салыстыру қажет.

Опционды орындау мысалы

Айталық, сіз Apple компаниясының 100 акциясын 150 АҚШ долларынан сатып алдыңыз және олардың бағасы 120 АҚШ долларынан төмен түсіп кетуінен қауіптенесіз. Бұл жағдайда сіз орындау бағасы 120 АҚШ доллары болатын Apple пут-опционын сатып ала аласыз.

Егер акция бағасы шынымен 100 АҚШ долларына дейін төмендесе, сіз пут-опционды орындап, акцияларыңызды 120 АҚШ долларынан сата аласыз. Бұл жағдайда пут-опционның ішкі құны бір акцияға 20 АҚШ долларын құрайды.

Егер нарықтық баға 130 АҚШ доллары болса, пут-опционды орындаудың экономикалық мәні жоқ, өйткені сіз акцияларыңызды нарықта 130 АҚШ долларынан сата аласыз. Яғни орындау бағасы 120 АҚШ долларынан жоғары нарықтық баға жағдайында акцияны нарықта тікелей сату тиімдірек болуы мүмкін.

Орындау процесі қалай жүреді?

Әдетте опцион иесі опционды орындау туралы нұсқауды өзінің брокерлік компаниясына береді. Брокер клиенттің нұсқауын қабылдап, тиісті рәсімдерге сәйкес оны Опциондық клирингтік корпорацияға (OCC) жіберу процесін жүзеге асырады.

OCC алынған орындау туралы хабарламаларды тиісті клиринг қатысушыларына белгіленген рәсімдерге сәйкес бөледі. Өз кезегінде клирингтік компаниялар алынған assignment хабарламаларын өз клиенттерінің тиісті қысқа опцион позицияларына өздерінің белгіленген рәсімдері бойынша бөледі.

Егер қысқа опцион позициясы бойынша инвесторға assignment тағайындалса, ол опциондық келісімшарттың шарттарына сәйкес өз міндеттемесін орындауға тиіс. Колл-опцион бойынша бұл базалық акцияларды орындау бағасымен сатуды, ал пут-опцион бойынша базалық акцияларды орындау бағасымен сатып алуды білдіруі мүмкін.

Қысқаша қорытынды

• Опциондар саудасында орындау келісімшарт шарттарына сәйкес базалық активті сатып алу немесе сату құқығын пайдалануды білдіреді.
• Колл-опционды орындау базалық активті орындау бағасымен сатып алу құқығын пайдалануға мүмкіндік береді.
• Пут-опционды орындау базалық активті орындау бағасымен сату құқығын пайдалануға мүмкіндік береді.
• Опционның ақшада (ITM) болуы оны автоматты түрде орындау керек дегенді білдірмейді. Әсіресе америкалық типтегі опциондарды мерзімінен бұрын орындаған кезде қалған уақыттық құнды ескеру қажет.
• Колл-опционды акция бойынша қысқа позицияны жабу үшін пайдалануға болады: опционды орындау нәтижесінде алынған акциялар қысқа позицияны жабуға жұмсалуы мүмкін.
• Базалық акция бойынша ірі дивиденд күтілген кезде колл-опционды мерзімінен бұрын орындаудың экономикалық мәні болуы мүмкін. Мұндай шешім қабылдағанда дивиденд мөлшерін, қалған уақыттық құнды және тиісті шығындарды салыстыру қажет.

Біз опционды орындаудың не екенін, оның қашан мүмкін болатынын және оның сатып алушының құқықтары мен сатушының міндеттемелеріне қалай байланысты екенін қарастырдық. Келесі қадам — инвесторлардың нарыққа қатысты әртүрлі күтулерін іске асыру үшін колл және пут опциондарын қалай сатып алып немесе сата алатынын түсіну. Келесі мақалада төрт негізгі опциондық стратегияны қарастырамыз.

Тәуекелдер туралы ескерту:

Опциондарда қаржылық левередж әсері бар, ал олардың бағасы базалық активтің бағасына, құбылмалылыққа, келісімшарт мерзімінің аяқталуына дейінгі уақытқа және басқа да факторларға байланысты. Сондықтан қысқа мерзімде бағаның айтарлықтай құбылу тәуекелі жоғары. Опцион сатып алушылар төленген сыйлықақы мен сауда шығындарынан толық айырылуы мүмкін. Ал опцион сатушылар қолданатын кейбір стратегиялар бойынша ықтимал шығын бастапқы салынған қаражаттан асып кетуі мүмкін. Опциондармен сауда жасамас бұрын сауда ережелерін мұқият зерделеп, өзіңіздің тәуекелге төзімділігіңізді бағалап, шешімді сақтықпен қабылдаңыз.

Бұл курстың материалдары тек инвестициялық білім беру мақсатында ұсынылады және қандай да бір бағалы қағаздарды немесе қаржы құралдарын сатуға ұсыныс не оларды сатып алуға шақыру болып табылмайды. Сондай-ақ аталған бағалы қағаздарға, қаржы құралдарына немесе инвестициялау объектілеріне қатысты қандай да бір пікір немесе инвестициялық ұсыным болып саналмайды.