1. Опцион дегеніміз не?

Опциондармен танысуды енді бастаған инвестор үшін ең алдымен опциондық келісімшарттың не екенін және оның сатып алушы мен сатушыға қандай құқықтар мен міндеттемелер беретінін түсіну маңызды. Бұл мақалада опциондармен сауда жасаудың негізгі ұғымдары мен қағидаларын қарастырамыз. Олар келесі тақырыптарды түсінуге негіз болады.

Опцион дегеніміз не?

Опцион — сатып алушыға базалық активті алдын ала белгіленген орындау бағасымен сатып алуға немесе сатуға құқық беретін, бірақ оны жасауға міндеттемейтін туынды қаржы құралы.

Әрбір опционның белгілі бір экспирация күні болады. Опцион иесі осы мерзімге дейін өз құқығын пайдалана алады. Егер опционды орындау тиімді болмаса, сатып алушы оны орындамай, мерзімінің аяқталуына дейін ұстай алады. Мұндай жағдайда опцион мерзімі аяқталған кезде құнсыз болып қалуы мүмкін.

Опционды сатып алған кезде инвестор опцион сыйлықақысын төлейді. Егер опцион мерзімі аяқталғанға дейін тиімді болып, сатылмаса немесе орындалмаса, сатып алушы әдетте төлеген сыйлықақысынан айырылуы мүмкін.

Трейдерлер мен инвесторлар опциондарды әртүрлі мақсатта пайдаланады. Мысалы, опциондар базалық актив бағасының белгілі бір бағытта өзгеруіне байланысты позиция алуға, сондай-ақ портфельдегі тәуекелдерді хеджирлеуге мүмкіндік береді. Опциондар салыстырмалы түрде аз бастапқы шығынмен базалық активке экспозиция алуға мүмкіндік бергенімен, олардың тәуекелдерін стратегияға қарай жеке бағалау қажет.

Опциондардың түрлері

Опциондардың негізгі екі түрі бар: колл-опцион және пут-опцион.

Сонымен қатар опциондар оларды орындау мүмкіндігіне қарай америкалық және еуропалық типтерге бөлінеді:

Америкалық типтегі опционды экспирацияға дейін кез келген уақытта орындауға болады.

Еуропалық типтегі опционды тек экспирация күні орындауға болады.

Төменде олардың негізгі ерекшеліктері қарастырылады.

Колл-опциондар

Колл-опцион сатып алушыға базалық активті белгіленген орындау бағасымен сатып алу құқығын береді.

Инвестор базалық актив бағасы өседі деп күтсе, колл-опцион сатып алуы мүмкін. Егер базалық актив бағасы жеткілікті түрде өссе, опционның ішкі құны артып, сатып алушыға пайда әкелуі мүмкін. Алайда таза пайда есептелген кезде төленген опцион сыйлықақысын да ескеру қажет.

Колл-опцион сатушысы опцион бойынша сыйлықақы алады және сатып алушы опционды орындаған жағдайда шарт талаптарына сәйкес өз міндеттемесін орындауы тиіс. Қамтылмаған колл-опционды сатушы үшін базалық актив бағасының теориялық тұрғыдан шексіз өсуіне байланысты ықтимал шығын да теориялық тұрғыдан шексіз болуы мүмкін.

Пут-опциондар

Пут-опцион сатып алушыға базалық активті белгіленген орындау бағасымен сату құқығын береді.

Инвестор базалық актив бағасы төмендейді деп күтсе, пут-опцион сатып алуы мүмкін. Базалық актив бағасы төмендеген сайын пут-опционның ішкі құны артуы мүмкін. Алайда пут-опционды сатып алу базалық актив бойынша қысқа позициямен бірдей емес: екі позицияның тәуекелдері мен пайдасының құрылымы әртүрлі.

Пут-опцион сатушысы сыйлықақы алады және сатып алушы опционды орындаған жағдайда базалық активті орындау бағасымен сатып алуға міндетті болуы мүмкін.

Америкалық және еуропалық опциондар

Америкалық типтегі опцион иесіне опционды экспирацияға дейін кез келген уақытта орындауға мүмкіндік береді.

Еуропалық типтегі опционды тек экспирация күні орындауға болады.

Мұндағы «америкалық» және «еуропалық» атаулары опционның қай жерде саудаланатынын емес, оның орындалу шарттарын білдіреді.

Опциондармен сауда жасаудың тәуекелі қандай?

Опциондармен сауда жасау кезінде тәуекел деңгейі инвестордың позициясына және қолданатын стратегиясына байланысты болады. Негізгі төрт позицияны қарастырайық.

Колл-опционды сатып алушы

Колл-опционды сатып алушы базалық активті белгіленген орындау бағасымен сатып алу құқығына ие болады.

Егер базалық актив бағасы айтарлықтай өссе, пайда әлеуеті теориялық тұрғыдан шексіз болуы мүмкін. Ал максималды шығын, әдетте, опционды сатып алу кезінде төленген сыйлықақымен шектеледі.

Колл-опционды сатушы

Колл-опционды сатушы сатып алушыға базалық активті орындау бағасымен сатып алу құқығын береді.

Сатушының максималды пайдасы алынған опцион сыйлықақысымен шектеледі. Егер бұл қамтылмаған колл-опцион болса және базалық актив бағасы қатты өссе, ықтимал шығын теориялық тұрғыдан шексіз болуы мүмкін.

Пут-опционды сатып алушы

Пут-опционды сатып алушы базалық активті белгіленген орындау бағасымен сату құқығына ие болады.

Мысалы, орындау бағасы 100 доллар, ал опцион сыйлықақысы бір акцияға 5 доллар болсын. Егер экспирация кезінде акция бағасы 80 долларға дейін төмендесе, опционның ішкі құны бір акцияға 20 долларды құрайды. Бұл жағдайда таза пайда бір акцияға 15 доллар болады, өйткені 5 долларлық сыйлықақы шегеріледі.

Пут-опционды сатып алушының максималды шығыны әдетте төленген сыйлықақымен шектеледі.

Пут-опционды сатушы

Пут-опционды сатушы сыйлықақы алады және сатып алушы опционды орындаған жағдайда базалық активті орындау бағасымен сатып алуға міндетті болуы мүмкін.

Сатушының максималды пайдасы алынған сыйлықақымен шектеледі.

Егер базалық актив бағасы нөлге дейін түссе, максималды шығын орындау бағасынан алынған сыйлықақыны шегергенге тең болады.

Мысалы, орындау бағасы 100 доллар, ал алынған сыйлықақы бір акцияға 5 доллар болса, максималды шығын бір акцияға 95 долларды құрайды. Стандартты 100 акциялық келісімшарт үшін бұл 9500 долларға тең.

Пут-опцион сатушысы үшін базалық актив бағасының орындау бағасынан жоғары болып қалуы тиімді, өйткені бұл жағдайда опцион әдетте орындалмайды және сатушы алған сыйлықақысын сақтап қалады.

Опциондармен сауда жасауға байланысты басқа тәуекелдер

Нарықтық тәуекел

Базалық актив бағасының қолайсыз бағытта күрт өзгеруі опцион позициясының құнына кері әсер етуі мүмкін.

Сонымен қатар экспирация жақындаған сайын опционның уақыттық құны төмендейді. Сондықтан опцион сатып алушысы опционға төлеген сыйлықақысын толық жоғалтуы мүмкін.

Базалық актив тәуекелі

Опционның құны базалық активтің бағасына және оның өзгеруіне тәуелді. Сондықтан базалық активке әсер ететін нарықтық факторлар опционның бағасына да әсер етуі мүмкін.

Опциондар саудасының мысалдары

Колл-опцион мысалы

Айталық, сіз Apple акциясына орындау бағасы 100 доллар және экспирациясы бір айдан кейін болатын колл-опцион сатып алдыңыз.

Опцион сыйлықақысы бір акцияға 5 доллар, ал стандартты опциондық келісімшарт 100 акцияға тең болсын. Бұл жағдайда опцион үшін барлығы 500 доллар төлейсіз.

Егер экспирация кезінде Apple акциясының бағасы 120 долларға жетсе, колл-опционның ішкі құны бір акцияға 20 долларды құрайды.

100 акциялық келісімшарт бойынша жалпы ішкі құн 2000 доллар болады. 500 долларлық сыйлықақыны шегергенде, комиссиялар мен басқа да шығындарды есептемегендегі таза пайда 1500 долларды құрайды.

Егер экспирация кезінде акция бағасы 100 доллардан аспаса, опционның ішкі құны болмайды және сатып алушы төленген 500 доллар сыйлықақыны толық жоғалтуы мүмкін.

Пут-опцион мысалы

Енді орындау бағасы 100 доллар болатын пут-опцион сатып алдыңыз делік. Опцион сыйлықақысы бір акцияға 5 доллар, ал стандартты келісімшарт 100 акциядан тұрады.

Егер экспирация кезінде Apple акциясының бағасы 80 долларға дейін төмендесе, пут-опционның ішкі құны бір акцияға 20 долларды құрайды.

100 акциялық келісімшарт бойынша бұл 2000 доллар ішкі құнға тең. 500 долларлық сыйлықақыны шегергеннен кейін, комиссиялар мен басқа шығындарды есептемегендегі таза пайда 1500 доллар болады.

Егер базалық актив бағасы күтілгендей төмендемесе және экспирация кезінде орындау бағасынан жоғары болып қалса, пут-опционды орындау экономикалық тұрғыдан тиімсіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда сатып алушы опционды орындамай, оның мерзімінің аяқталуына жол бере алады. Бұл жағдайда оның максималды шығыны төленген 500 доллар сыйлықақымен шектеледі.

Қысқаша қорытынды

• Опцион — сатып алушыға базалық активті белгіленген орындау бағасымен сатып алуға немесе сатуға құқық беретін, бірақ оны жасауға міндеттемейтін туынды қаржы құралы.
• Колл-опцион сатып алушыға базалық активті белгіленген орындау бағасымен сатып алу құқығын береді.
• Колл-опцион сатушысы сатып алушы опционды орындаған жағдайда шарт талаптарына сәйкес өз міндеттемесін орындауы тиіс.
• Пут-опцион сатып алушыға базалық активті белгіленген орындау бағасымен сату құқығын береді.
• Пут-опцион сатушысы сатып алушы опционды орындаған жағдайда базалық активті орындау бағасымен сатып алуға міндетті болуы мүмкін.
• Америкалық типтегі опционды экспирацияға дейін кез келген уақытта орындауға болады.
• Еуропалық типтегі опционды тек экспирация күні орындауға болады.

Опцион сатып алушысының максималды шығыны, әдетте, төленген сыйлықақымен шектеледі.

Опцион сатушысының тәуекелі стратегияға байланысты болады; әсіресе қамтылмаған колл-опционды сатудың теориялық тұрғыдан шексіз шығын қаупі бар.

Енді опциондармен сауда жасаудың негізгі қағидаларымен таныстық. Келесі қадам — опциондық келісімшарттың құрылымын тереңірек түсіну. Келесі мақалада базалық актив, орындау бағасы, сыйлықақы, экспирация және опцион шарттарын анықтайтын басқа да негізгі элементтерді қарастырамыз.
 

Тәуекелдер туралы ескерту:

Опциондарда қаржылық левередж әсері бар, ал олардың бағасы базалық активтің бағасына, құбылмалылыққа, келісімшарт мерзімінің аяқталуына дейінгі уақытқа және басқа да факторларға байланысты. Сондықтан қысқа мерзімде бағаның айтарлықтай құбылу тәуекелі жоғары. Опцион сатып алушылар төленген сыйлықақы мен сауда шығындарынан толық айырылуы мүмкін. Ал опцион сатушылар қолданатын кейбір стратегиялар бойынша ықтимал шығын бастапқы салынған қаражаттан асып кетуі мүмкін. Опциондармен сауда жасамас бұрын сауда ережелерін мұқият зерделеп, өзіңіздің тәуекелге төзімділігіңізді бағалап, шешімді сақтықпен қабылдаңыз.

Бұл курстың материалдары тек инвестициялық білім беру мақсатында ұсынылады және қандай да бір бағалы қағаздарды немесе қаржы құралдарын сатуға ұсыныс не оларды сатып алуға шақыру болып табылмайды. Сондай-ақ аталған бағалы қағаздарға, қаржы құралдарына немесе инвестициялау объектілеріне қатысты қандай да бір пікір немесе инвестициялық ұсыным болып саналмайды.