2. Опциондық келісімшарттың негізгі элементтері

Алдыңғы мақалада опционның не екенін және сатып алушы мен сатушының негізгі құқықтары мен міндеттерін қарастырдық. Опциондық мәміленің нәтижесі мен оның құны неге байланысты екенін тереңірек түсіну үшін енді опциондық келісімшарттың негізгі элементтеріне назар аударайық.

Опциондық келісімшарттың негізгі элементтері

Опциондармен сауда жасауды бастамас бұрын бірнеше негізгі терминді түсіну маңызды. Опциондық келісімшарттың негізгі элементтері төмендегідей.

Базалық актив

Базалық актив — туынды қаржы құралының құны байланысты болатын актив. Базалық активтің бағасы опционның құнына әсер ететін негізгі факторлардың бірі болып табылады.

Опциондардың базалық активі ретінде акциялар, биржалық қорлар, тауарлар, индекстер және басқа да активтер болуы мүмкін.

Мысалы, Apple акциясына жасалған опционда Apple акциясы базалық актив болып табылады. Мұндай опцион инвесторға келісімшарт талаптарына сәйкес акцияны белгіленген орындау бағасымен сатып алу немесе сату құқығын береді.

Опцион түрі

Опциондардың негізгі екі түрі бар:

Колл-опцион — базалық активті алдын ала белгіленген орындау бағасымен сатып алу құқығын береді.

Пут-опцион — базалық активті алдын ала белгіленген орындау бағасымен сату құқығын береді.

Опциондық позицияны ашпас бұрын инвестор өзінің қаржылық мақсаттары мен қолданатын стратегиясын ескеруі керек. Опциондар хеджирлеу үшін де, алыпсатарлық мақсатта да пайдаланылуы мүмкін.

Орындау бағасы

Орындау бағасы — опцион орындалған жағдайда базалық активті сатып алуға немесе сатуға қолданылатын алдын ала белгіленген баға.

Колл-опцион үшін бұл базалық активті сатып алу бағасы, ал пут-опцион үшін базалық активті сату бағасы болып табылады.

Базалық активтің ағымдағы нарықтық бағасы мен орындау бағасының арақатынасы опционның ақшалылығын анықтайды. Негізгі үш жағдай бар:

Ақшада (ITM)

Колл-опцион базалық активтің нарықтық бағасы орындау бағасынан жоғары болған кезде ITM болып саналады.

Пут-опцион базалық активтің нарықтық бағасы орындау бағасынан төмен болған кезде ITM болып саналады.

Ақшаға жақын (ATM)

Опционның орындау бағасы базалық активтің ағымдағы нарықтық бағасына тең немесе оған өте жақын болған кезде опцион ATM деп аталады.

Ақшадан тыс (OTM)

Колл-опцион базалық активтің нарықтық бағасы орындау бағасынан төмен болған кезде OTM болып саналады.

Пут-опцион базалық активтің нарықтық бағасы орындау бағасынан жоғары болған кезде OTM болып саналады.

ITM, ATM және OTM тек опционның базалық актив бағасына қатысты жағдайын сипаттайды. ITM болуы опционның міндетті түрде таза пайда әкелетінін білдірмейді, өйткені таза пайда есептелген кезде төленген сыйлықақыны да ескеру қажет.

Экспирация күні

Экспирация күні — опционды орындау құқығының қолданылу мерзімі аяқталатын күн.

АҚШ-тағы акция опциондарының экспирация күндері әртүрлі болуы мүмкін. Стандартты айлық опциондардың дәстүрлі экспирациясы әдетте айдың үшінші жұмасына сәйкес келеді, бірақ нарықта апталық және басқа да экспирация күндері бар.

Опцион иесі оны міндетті түрде орындауы керек емес. Егер опционды орындау тиімді болмаса, оны орындамай қоюға болады. Егер опцион экспирация кезінде ақшадан тыс болса, ол әдетте құнсыз болып аяқталады. Мұндай жағдайда сатып алушы төлеген сыйлықақысын жоғалтады.

Орындау стилі

Орындау стилі опционның қашан орындалуы мүмкін екенін анықтайды.

Негізгі екі стиль бар:

Америкалық типтегі опцион — экспирацияға дейін кез келген уақытта орындалуы мүмкін.

Еуропалық типтегі опцион — тек экспирация күні орындалуы мүмкін.

АҚШ-та биржада саудаланатын көптеген акция опциондары америкалық стильде болады, ал көптеген кең ауқымды индекс опциондары еуропалық стильде болады. Алайда бұл барлық акция және индекс опциондарына бірдей қолданылатын абсолютті ереже емес.

Келісімшарт көлемі

Келісімшарт көлемі опционның бір келісімшартына сәйкес келетін базалық активтің санын білдіреді.

АҚШ-тағы стандартты акция опциондарының бір келісімшарты әдетте 100 акцияға сәйкес келеді. Алайда корпоративтік әрекеттерден кейін кейбір опцион келісімшарттарының көлемі немесе талаптары өзгертілуі мүмкін.

Опцион сыйлықақысы әдетте бір акцияға шаққандағы баға ретінде көрсетіледі. Сондықтан стандартты 100 акциялық келісімшарт үшін нақты төленетін сома сыйлықақыны 100-ге көбейту арқылы есептеледі.

Мысалы, опцион сыйлықақысы бір акцияға 1 доллар болса, стандартты бір келісімшартты сатып алу 100 доллар тұрады.

Опцион сыйлықақысына бірнеше фактор әсер етеді. Олардың қатарына базалық активтің бағасы, орындау бағасы, экспирацияға дейінгі уақыт, болжамды құбылмалылық, пайыздық мөлшерлемелер және дивидендтер жатады.

Қысқаша қорытынды

• Базалық актив — туынды қаржы құралының құны байланысты болатын актив.
• Опциондардың негізгі екі түрі бар: колл-опцион сатып алу құқығын, ал пут-опцион сату құқығын береді.
• Орындау бағасы — опцион орындалған жағдайда базалық активті сатып алуға немесе сатуға қолданылатын алдын ала белгіленген баға.
• Опционның базалық актив бағасына қатысты жағдайы ITM, ATM немесе OTM болуы мүмкін.
• Экспирация күні — опционды орындау құқығының қолданылу мерзімі аяқталатын күн.
• Орындау стилі опционның қашан орындалуы мүмкін екенін анықтайды. Негізгі екі стиль — америкалық және еуропалық.
• АҚШ-тағы стандартты акция опциондарының бір келісімшарты әдетте 100 акцияға сәйкес келеді.
• Опционның сыйлықақысы тек орындау бағасы мен базалық активтің нарықтық бағасына ғана емес, сонымен қатар экспирацияға дейінгі уақытқа, болжамды құбылмалылыққа, пайыздық мөлшерлемелерге және басқа факторларға да байланысты.

Біз опциондық келісімшарттың негізгі параметрлерін және олардың инвестор үшін маңызын қарастырдық. Алайда опционның бағасы бір ғана нарықтық фактордың өзгеруіне байланысты да өзгеруі мүмкін. Опцион бағасының осындай өзгерістерге қаншалықты сезімтал екенін түсіну үшін келесі мақалада бес негізгі «грек» көрсеткішін қарастырамыз.

Тәуекелдер туралы ескерту:

Опциондарда қаржылық левередж әсері бар, ал олардың бағасы базалық активтің бағасына, құбылмалылыққа, келісімшарт мерзімінің аяқталуына дейінгі уақытқа және басқа да факторларға байланысты. Сондықтан қысқа мерзімде бағаның айтарлықтай құбылу тәуекелі жоғары. Опцион сатып алушылар төленген сыйлықақы мен сауда шығындарынан толық айырылуы мүмкін. Ал опцион сатушылар қолданатын кейбір стратегиялар бойынша ықтимал шығын бастапқы салынған қаражаттан асып кетуі мүмкін. Опциондармен сауда жасамас бұрын сауда ережелерін мұқият зерделеп, өзіңіздің тәуекелге төзімділігіңізді бағалап, шешімді сақтықпен қабылдаңыз.

Бұл курстың материалдары тек инвестициялық білім беру мақсатында ұсынылады және қандай да бір бағалы қағаздарды немесе қаржы құралдарын сатуға ұсыныс не оларды сатып алуға шақыру болып табылмайды. Сондай-ақ аталған бағалы қағаздарға, қаржы құралдарына немесе инвестициялау объектілеріне қатысты қандай да бір пікір немесе инвестициялық ұсыным болып саналмайды.