11. CPI、PCE және PPI инфляция көрсеткіштеріне кіріспе: АҚШ қор нарығының негізгі сигналдарын түсіну

Алдыңғы сабақта NFP деректерінің артындағы еңбек нарығы сигналдарын түсіндік. Енді сіз ФРЖ шешімдеріне әсер ететін негізгі факторлардың бірін меңгердіңіз. Бірақ еңбек нарығы — макроэкономиканың бір ғана қыры. Екінші, кем түспейтін маңызды фактор — инфляция.

Өткен жылы бір келі ұн 300 теңге болса, биыл оның бағасы 400 теңгеге өскенін байқадыңыз ба? Бұл — инфляцияның қарапайым мысалы. Бірақ сіз білмеуіңіз мүмкін: мұхиттың ар жағындағы АҚШ-тағы инфляция көрсеткіштері сіздің қолыңыздағы америкалық акциялардың өсуіне немесе төмендеуіне тікелей әсер етуі мүмкін.

I. Неліктен инфляция көрсеткіштері АҚШ қор нарығына қатты әсер етеді?

Қарапайым тілмен айтқанда, инфляция ФРЖ-ның пайыздық мөлшерлеме бойынша шешімдеріне, ал мөлшерлемелер өз кезегінде бүкіл қаржы нарығына әсер етеді.

ФРЖ-ны АҚШ экономикасының «температурасын реттейтін құрылғы» деп елестетуге болады.

Бағалар тым жылдам өсіп, яғни инфляция ұзақ уақыт бойы 2%-дан жоғары болған кезде, ФРЖ әдетте мөлшерлемені көтеріп, экономиканы «салқындатуға» тырысады. Ал инфляция біртіндеп төмендеп, экономикаға қолдау қажет болған кезде, ФРЖ мөлшерлемені төмендетіп, қаржы жағдайларын жеңілдетуі мүмкін.

Ең қарапайым логика:

Инфляция жоғары → ФРЖ мөлшерлемені көтереді → Қарыз алу құны өседі → Компаниялардың пайдасы қысқарады → Акцияларға қысым күшейеді

Инфляция төмендейді → ФРЖ мөлшерлемені төмендетуі мүмкін → Қаржылық жағдайлар жеңілдейді → Компаниялардың пайдасы жақсарады → Қор нарығы өсуі мүмкін

АҚШ-тағы инфляцияны бағалауға көмектесетін бірнеше маңызды көрсеткіш бар. Олардың ішінде ең маңыздылары — CPI және PCE, ал PPI өндіріс секторындағы баға қысымын бақылауға көмектеседі. Бұдан бөлек, АҚШ қор нарығында жиі елеулі құбылмалылық тудыратын «қорқынышты көрсеткіш» деп аталатын бөлшек сауда көлемі де маңызды.

Неліктен бұл көрсеткіштердің маңызы зор? АҚШ ЖІӨ-нің шамамен 70%-ын тұтыну құрайды. Басқаша айтқанда, америкалықтардың «қанша ақша жұмсайтыны және тауарлар мен қызметтерге қанша төлейтіні» АҚШ экономикасының өзіндік температурасын көрсетеді. Сондықтан тұтыну бағаларының өзгерісін өлшейтін CPI мен PCE және тұтынушылық белсенділікті тікелей көрсететін бөлшек сауда деректері нарық пен ФРЖ мұқият қадағалайтын негізгі көрсеткіштерге жатады.

Енді оларды бір-бірлеп қарастырайық.

II. CPI: америкалықтардың өмір сүру құны қаншалықты өскенін түсіну

CPI — тұтыну бағаларының индексі (Consumer Price Index). Оны АҚШ Еңбек статистикасы бюросы (BLS) жариялайды. Өткен айдың деректері әдетте айдың ортасында, АҚШ-тың шығыс уақытымен 8:30-да, АҚШ қор нарығының ашылуына дейін жарияланады.

Азық-түлік, тұрғын үйді жалдау ақысы, медициналық қызметтер, көлік, ойын-сауық және басқа да шығындар CPI есептеу кезінде ескеріледі.

Оны «америкалықтардың күнделікті шығындар себеті» деп елестетуге болады.

Мысалы, былтыр белгілі бір тауарлар мен қызметтер жиынтығына 100 доллар жұмсасаңыз, биыл дәл сол жиынтық 103 доллар тұрады делік.

Қарапайым тілмен айтқанда, өмір сүру құны шамамен 3%-ға өскен.

CPI бізге америкалық тұтынушылар сатып алатын тауарлар мен қызметтердің бағасы қалай өзгеріп жатқанын көрсетеді.

Неліктен инвесторлар CPI-ге ерекше назар аударады?

Өйткені CPI нарық АҚШ-тағы инфляцияны бағалау үшін қадағалайтын негізгі көрсеткіштердің бірі.

Егер CPI нарық күтулерінен айтарлықтай жоғары болса, инвесторлар мынандай қауіптенуі мүмкін:

Инфляция төмендемейді → ФРЖ мөлшерлемені төмендетуді кейінге қалдыруы мүмкін → АҚШ қазынашылық облигацияларының кірістілігі өседі → Акцияларға, әсіресе өсу акцияларына, қысым күшейеді.

Керісінше, CPI күтілгеннен төмен болса:

Инфляция бәсеңдеп келеді → ФРЖ-ның мөлшерлемені төмендету мүмкіндігі артады → Нарық көңіл-күйі жақсарады → АҚШ акциялары өсуі мүмкін.

CPI-ден бөлек, ФРЖ ерекше назар аударатын тағы бір көрсеткіш бар — PCE.

III. PCE және негізгі PCE: ФРЖ ерекше назар аударатын инфляция көрсеткіштері

PCE — жеке тұтыну шығыстарының баға индексі (Personal Consumption Expenditures Price Index). Оны АҚШ Экономикалық талдау бюросы (BEA) жариялайды. Әдетте ол айдың соңына қарай «Жеке табыс және шығыстар» (Personal Income and Outlays) есебімен бірге АҚШ-тың шығыс уақытымен 8:30-да, қор нарығы ашылғанға дейін жарияланады.

CPI мен PCE екеуі де инфляцияны өлшейді, бірақ оларды есептеу әдістері бір-бірінен ерекшеленеді.

Ең қарапайым түсінік:

CPI: «Тұтынушылар сатып алатын тауарлар мен қызметтердің бағасы өсті ме?»

PCE: «Америкалықтардың жалпы тұтыну шығындары қымбаттады ма?»

Неліктен ФРЖ PCE-ге көбірек мән береді?

ФРЖ инфляцияның ұзақ мерзімді перспективада шамамен 2% деңгейінде болғанын қалайды, ал PCE — инфляцияны бағалау үшін қолданылатын негізгі көрсеткіштердің бірі.

Бұған қоса, PCE тұтынушылардың сатып алу әдеттеріндегі өзгерістерді көбірек ескереді. Мысалы, белгілі бір тауар қымбаттаған кезде тұтынушылар оны азырақ сатып, бағасы төмен балама тауарға ауысуы мүмкін. PCE тұтыну шығындарын өлшеу кезінде мұндай өзгерістерді көбірек ескереді.

Сондықтан ФРЖ ақша-несие саясатын қалыптастыру кезінде PCE-ге, әсіресе негізгі PCE-ге (core PCE) ерекше назар аударады. Негізгі PCE — азық-түлік пен энергия сияқты бағасы қатты құбылатын санаттарды есепке алмайтын көрсеткіш.

Неліктен бұлай жасалады?

Мұнай, табиғи газ және азық-түлік бағаларына ауа райы, геосаяси қақтығыстар сияқты қысқа мерзімді факторлар әсер етуі мүмкін, сондықтан олардың бағасы қатты құбылады. Бұл компоненттерді алып тастау инфляцияның негізгі үрдісін жақсырақ бағалауға мүмкіндік береді.

Сондықтан жаңалықтардан:

«Негізгі PCE күтілгеннен төмен болды, ФРЖ-ның мөлшерлемені төмендету ықтималдығы артты»

дегенді көрсеңіз, оны былай түсінуге болады:

Инфляция бәсеңдеп келеді → ФРЖ-ға қысым азаяды → Мөлшерлемені төмендету ықтималдығы артады → АҚШ акцияларына қолдау болуы мүмкін.

CPI — тұтынушылар төлейтін бағалардың өзгерісін көрсетсе, PCE тұтыну шығындары арқылы инфляция динамикасын бағалауға көмектеседі.

IV. Бөлшек сауда деректері: АҚШ қор нарығындағы «қорқынышты көрсеткіш»

CPI, PCE және PPI-ден бөлек, АҚШ-тағы бөлшек сауда көлемі (Retail Sales) де назар аударуға тұрарлық.

АҚШ-тағы бөлшек сауда туралы деректерді АҚШ Санақ бюросы (U.S. Census Bureau) жариялайды. Өткен айдың деректері әдетте айдың ортасында АҚШ-тың шығыс уақытымен 8:30-да, қор нарығы ашылғанға дейін жарияланады.

Бөлшек сауда көлемі негізінен АҚШ тұтынушыларының бөлшек сауда және мейрамхана қызметтері сияқты салалардағы сатылым көлемінің өзгерісін көрсетеді. Бұл америкалықтардың тұтыну белсенділігін бағалауға көмектеседі.

Тұтыну белсенділігі жоғары болса, бұл экономикадағы сұраныстың күшті екенін білдіреді, бірақ сонымен қатар бағаның өсу қысымын күшейтуі мүмкін. Ал тұтыну бәсеңдей бастаса, бұл экономика мен инфляцияға қатысты қысымның азайып келе жатқанын білдіруі мүмкін.

Сондықтан бөлшек сауда көлемі инфляцияны тікелей өлшейтін көрсеткіш болмаса да, инвесторларға тұтынушылық сұранысты және болашақтағы инфляциялық қысымды бағалауға көмектеседі.

Деректер жарияланғаннан кейін АҚШ қор нарығында жиі айтарлықтай құбылмалылық туындайтындықтан, нарықта бұл көрсеткішті кейде «қорқынышты көрсеткіш» деп бейресми атайды.

V. PPI: қор нарығына арналған «ерте ескерту радары»

PPI — өндірушілер бағаларының индексі (Producer Price Index). Оны да АҚШ Еңбек статистикасы бюросы (BLS) жариялайды. Өткен айдың деректері әдетте айдың екінші аптасында, АҚШ-тың шығыс уақытымен 8:30-да, қор нарығы ашылғанға дейін жарияланады.

CPI тұтынушыларға назар аударса, PPI көбіне өндірушілерге назар аударады.

Сондықтан оны қарапайым түрде былай түсінуге болады:

PPI — өндіріс деңгейіндегі бағалардың қалай өзгеріп жатқанын, ал CPI — тұтынушылар төлейтін бағалардың қалай өзгеріп жатқанын көрсетеді.

Мысалы, америкалық автокөлік өндірушісі болат, бөлшектер және энергия сатып алуы керек делік. Егер осы ресурстардың барлығы қымбаттаса, кәсіпорынның өндірістік шығындары артады.

Олардың арасында кейде мынадай байланыс қалыптасуы мүмкін:

Шикізат бағасының өсуі → Кәсіпорындардың шығындары артады → Тауар бағасы өсуі мүмкін → CPI жоғарылауы мүмкін

Сондықтан PPI кей жағдайда инвесторларға болашақтағы инфляциялық қысымды бағалауға көмектеседі.

Алайда PPI-дің өсуі CPI міндетті түрде өседі дегенді білдірмейді. Себебі кәсіпорындар шығындардың бір бөлігін өз мойнына алып, оны толықтай тұтынушыларға аудармауы мүмкін.

Қысқаша қорытынды

Инфляция көрсеткіштерін түсіну арқылы сіз нарықтың «қызуын» бағалауға көмектесетін маңызды сигналдарды меңгердіңіз. Бірақ АҚШ акцияларына инвестиция жасау үшін әртүрлі акциялардың тәуекел мен кірістілік логикасы бірдей емес екенін де білу қажет. Өсу акциялары, құнды акциялар, көк фишкалар және дивидендтік акциялардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың айырмашылықтарын түсіну инвестициялық шешімдерді саналы түрде қабылдауға көмектеседі.

Келесі мақаладан «АҚШ-та акциялардың қандай түрлері бар?» тақырыбын оқыңыз.